2022 жылдан бастап Қазақстандағы мейрамхана, кафе немесе бар мәзірі қазақ тілінде болуға міндетті: бұл — ҚР «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңының 21-бабының тікелей талабы. Орыс және басқа тілдер «қажет болған жағдайда» қосылады, мәтіндер орфографиялық тұрғыдан дұрыс және түпнұсқаға сай аударылған болуы тиіс, ал қазақша нұсқа сол жақта немесе жоғарыда орналасып, сол қаріп өлшемімен теріледі. Бұл мақалада — заң нақты нені талап етеді, не мәзір саналады, мекемеңізді қалай тексеру керек және электронды мәзір арқылы талапты бір сағатта қалай жабуға болады.
«Тіл туралы» Заңның 21-бабы не дейді
21-бап «деректемелер мен көрнекі ақпарат тілін» реттейді. 2021 жылғы 29 желтоқсандағы № 94-VII ҚР Заңымен енгізілген түзетулерден кейінгі негізгі абзац былай (орысша ресми мәтіннен):
«Объявления, реклама, прейскуранты, ценники, меню, указатели и другая визуальная информация размещаются на государственном языке, при необходимости также на русском и (или) других языках, если иное не предусмотрено законодательными актами Республики Казахстан».
Яғни хабарландырулар, жарнама, прейскуранттар, бағалар, мәзір, көрсеткіштер және басқа көрнекі ақпарат мемлекеттік тілде, қажет болғанда орыс және (немесе) басқа тілдерде де орналастырылады. 2021 жылғы түзетулерге дейін бапта «прейскуранттар, бағалар, мәзір» сөздері болмаған — енді мәзір тікелей аталған. Сол бап сапа мен рәсімдеуге екі талап қосады:
- деректемелер мен көрнекі ақпарат мәтіндері орфография нормалары мен мәтіннің түпнұсқаға сай аудармасы сақтала отырып жазылады;
- барлық мәтіндер мына ретпен орналасады: сол жақта немесе жоғарыда — мемлекеттік тілде, оң жақта немесе төменде — орыс тілінде, өлшемі бірдей әріптермен жазылады.
Дереккөздер: adilet.zan.kz-дегі заң мәтіні және түзетулер туралы № 94-VII Заң.
Заң тұрғысынан не «мәзір» саналады
Заң «мәзір, прейскуранттар, бағалар және басқа көрнекі ақпарат» туралы айтады — яғни қонақ атаулар мен бағаны көретін кез келген тасымалдаушы. Іс жүзінде талапқа мыналар кіреді:
| Тасымалдаушы | 21-бапқа кіре ме | Түсініктеме | |---|---|---| | Үстелдегі баспа мәзір | Иә | Ең айқын жағдай | | Сөредегі тақта немесе бор мәзір | Иә | Бұл бағасы бар көрнекі ақпарат | | QR-код арқылы электронды мәзір | Иә | Қонақ оны мекеменің көрнекі ақпараты ретінде көреді | | Жеткізу және алып кету беті | Иә | Сандық түрдегі прейскурант | | Маңдайша, штендер, акция жарнамасы | Иә | Бапта жеке аталған | | Асхананың ішкі құжаттары | Жоқ | Тұтынушыға арналмаған |
Бөлек «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» Заң қолданылады: қызметтер туралы ақпарат қазақ және орыс тілдерінде берілуі тиіс. Сондықтан іс жүзінде мекемелер мәзірді кемінде екі тілде, ал туристік мекемелер үш тілде жасайды. Рестораторларға арналған толық талдау Alatau City Bank сайтында бар.
Ең жиі бұзылатын үш талап
- Қазақша нұсқа мүлдем жоқ. Кафе мен барлардағы ең жиі жағдай: мәзір тек орысша, «бәрі түсінеді ғой» деп. 2021 жылдан кейін бұл — тікелей бұзушылық.
- Қазақша мәтін орысшадан ұсақ. Заң «өлшемі бірдей әріптерді» талап етеді. Ірі орысша жолдың астындағы ұсақ қазақша жол — аударма болса да бұзушылық.
- Қателері бар машиналық аударма. «Орфография нормалары мен түпнұсқаға сай аударма» талабы «Стейк рибайды» кездейсоқ сөзбе-сөз аударуға болмайтынын білдіреді. Аударылмайтын тағам атаулары (пицца, паста, латте) қазақ орфографиясының ережесімен жазылады, ал сипаттамалар мағынасы бойынша аударылады.
Бұзғаны үшін не қауіп төндіреді
Көрнекі ақпарат тіліне қойылатын талаптарды бұзғаны үшін жауапкершілік Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте белгіленген. Alatau City Bank талдауының деректері бойынша, алғашқы бұзушылық үшін ескерту жасалады, ал бір жыл ішінде қайталанса — бизнес көлеміне қарай 5-тен 25 АЕК-ке дейін айыппұл салынады. Нақты сомалар ағымдағы жылғы АЕК мөлшері мен субъект санатына байланысты — ӘҚБтК-нің өзекті редакциясын тексеріңіз. Айыппұлдан бөлек беделге қауіп бар: қазақша мәзірдің жоқтығына қонақтардың шағымдары әлеуметтік желіге үнемі түсіп тұрады.
Чек-парақ: мәзіріңізді 10 минутта тексеріңіз
- [ ] Әр позицияның қазақ тіліндегі атауы бар.
- [ ] Сипаттамалар мен құрамы сөзбе-сөз емес, мағынасы бойынша аударылған.
- [ ] Қазақша мәтін сол жақта немесе жоғарыда тұр және орысшамен бірдей өлшемде терілген.
- [ ] Бағалар мен бірліктер (г, мл, ₸) барлық тілдік нұсқада бірдей.
- [ ] Сөредегі тақта, штендер және жеткізу беті де екі тілде.
- [ ] Маусымдық позициялар мен акциялар бірден екі тілде қосылады.
- [ ] Шетелдік қонақтар болса, ағылшынша нұсқа бар.
Талапты қайта басусыз қалай орындау керек: QR-мәзір
Қағаз мәзірдің басты қиындығы — аударма емес, жаңартулар. Әр жаңа баға немесе маусымдық тағам екі тілдегі жаңа тиражды білдіреді. Электронды QR-мәзірде бұл бір рет шешіледі: әр позицияның қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі өрістері бар, ал қонақ тілді бір рет басып ауыстырады.
User-QR-да бұл былай жұмыс істейді:
- Тағамды бір рет енгізесіз — атауы, сипаттамасы және құрамы үш тілде.
- Қонақ үстелдегі QR-кодты сканерлеп, мәзірді браузерде қажетті тілде ашады; әдепкі бойынша қазақшаны көрсетуге болады.
- Бағаны өзгерттіңіз — ол барлық тілдік нұсқада бір мезгілде, тиражсыз жаңарды.
- Жеткізу беті мен мекеменің Taplink-парақшасы сол аудармаларды қолданады.
Осылайша 21-баптың талабы әдепкі бойынша орындалады, ал қағаз мәзір тек қосалқы ретінде қалады. Әртүрлі форматтар үшін бұл қалай құрылғаны туралы толығырақ: мейрамханаға QR-мәзір, кафеге, кофеханаға және барға.
Мәзірді қазақ тіліне қалай аудару керек: практикалық кеңестер
- Бренд атаулары мен халықаралық тағамдарды аудармаңыз — оларды қазақ орфографиясының ережесімен жазыңыз (капучино → капучино, паста → паста).
- Сипаттамаларды мағынасы бойынша аударыңыз: «шырынды», «қытырлақ», «үй» деген сөздердің тұрақты қазақша баламалары бар, сөзбе-сөз аударма табиғи естілмейді.
- Өлшем бірліктері мен валютаны бірдей қалдырыңыз: 250 г, 400 мл, 3 500 ₸.
- Тіл иесінен мәзірді дауыстап оқуын сұраңыз: сөйлем «сүрінсе», аударманы түзету керек.
- Терминдер тізімін (стейк, тұздық, гарнир, беру) бір рет жасап, барлық бөлімде қолданыңыз.
Жиі қойылатын сұрақтар
Мәзір орыс тілінде болуы міндетті ме? «Тіл туралы» Заң бойынша орыс тілі «қажет болғанда» қосылады, бірақ «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» Заң қызметтер туралы ақпаратты қазақ және орыс тілдерінде талап етеді. Іс жүзінде қауіпсіз минимум — қазақ және орыс тілдері.
Қағаз мәзір мүлдем болмаса, QR-мәзір жеткілікті ме? Электронды мәзір — сондай көрнекі ақпарат, тіл талаптары оған да қолданылады. Ол қазақ (және орыс) тілінде болса, талап орындалған. Смартфоны жоқ қонақтар үшін бір-екі қағаз дана ұстаңыз.
Сыйдыру үшін қазақша нұсқаны ұсақ етуге бола ма? Жоқ. Заң «өлшемі бірдей әріптерді» тікелей талап етеді. Электронды мәзірде бұл мәселе жойылады: қонақ таңдаған тілдегі бір нұсқаны көреді.
Ағылшын тілі керек пе? Заң оны талап етпейді, бірақ 21-бап қажет болғанда «басқа тілдерге» рұқсат береді. Туристер мен шетелдік қонақтары бар мекемелер үшін ағылшынша нұсқа — заң емес, сервис мәселесі.
Қорытынды
- 2022 жылдан бастап мәзір қазақ тілінде болуға міндетті; орыс және басқа тілдер — қажет болғанда.
- Қазақша нұсқа сол жақта немесе жоғарыда қойылып, сол қаріп өлшемімен теріледі.
- Аударма машиналық емес, орфографиялық тұрғыдан дұрыс және түпнұсқаға сай болуы тиіс.
- Талап баспа мәзірге, тақталарға, жеткізу беттеріне және электронды мәзірлерге қатысты.
- Үш тілдегі өрістері бар QR-мәзір талапты бір рет және қайта басусыз жабады.
Бұл мақала ақпараттық сипатта және заңгерлік кеңес болып табылмайды. Заңдардың өзекті редакциясын adilet.zan.kz сайтынан тексеріңіз.
Мәзірді бір кеште үш тілде рәсімдегіңіз келе ме? User-QR-да тіркеліңіз — Pro тарифінің 14 күні тегін, картасыз.